Karayip Denizi’nde bir ada: Jamaika…

Bu küçük adadan dünyaya yayılan büyük bir müzik: Reggae…

Bob Marley, rastalı saçlar, rengârenk giysiler, kalabalık kumsal partileri ve dumanlar arasında söylenen “No Woman, No Cry”…

1990’lı yıllarda Bob Marley dinleyenlerin sayısı ülkemizde de oldukça fazlaydı. Avrupa’da çalışan işçilerimiz izne geldiklerinde getirdikleri kasetlerin arasında onun albümleri de bulunurdu. Kumsallarda çadır kuran gençler, otomobil teyplerinden yükselen şarkılar eşliğinde ateşin çevresinde dans ederdi.

O yaşlarda şarkıcıların ne anlattığıyla ya da hangi düşünceyi temsil ettiğiyle pek ilgilenmezdik. Amaç eğlenmek, arkadaşlarla güzel vakit geçirmek ve belki de bir yaz aşkı yaşamaktı.

Oysa yıllar sonra anlıyoruz ki her şarkı yalnızca bir şarkı değildir. Her notanın arkasında bir hikâye, her sözün içinde bir inanç, kaybedilmişlik veya özgürlük arayışı vardır.

Bob Marley’in müziğinin izini sürdüğümüzde yolumuz Jamaika’dan Afrika’ya, o dönemde Habeşistan olarak anılan Etiyopya’ya çıkar.

Rastafari hareketi, 1930’larda sömürge düzeni ve ırkçılıkla karşı karşıya kalan Jamaika’daki siyah topluluklar arasında doğdu. Hareketin adı, 1930’da Etiyopya İmparatoru olan Haile Selassie’nin tahta çıkmadan önceki unvanı ve adı “Ras Tafari Makonnen”den geliyordu. Selassie’nin taç giyerken kullandığı “Yahuda Kabilesi’nin Muzaffer Aslanı” gibi unvanlar, bazı Jamaikalılar tarafından İncil’deki kehanetlerin gerçekleşmesi olarak yorumlandı.

Böylece Etiyopya, köle ticaretiyle Afrika’dan koparılan insanların torunları için yalnızca bir ülke değil, manevi vatanın ve kurtuluş umudunun simgesi hâline geldi. Haile Selassie ise birçok Rastafari tarafından “Jah”ın, yani Tanrı’nın yeryüzündeki görünümü kabul edildi. Selassie’nin kendisi ise Etiyopya Ortodoks Kilisesi’ne bağlı bir Hristiyandı ve tanrılık iddiasında bulunmadı.

Ancak gerçek Haile Selassie ile Jamaika’da oluşturulan Selassie imgesi arasında önemli bir mesafe vardı.

İtalya’nın 1935’te Etiyopya’yı işgal etmesinin ardından Selassie 1936’da ülkesinden ayrıldı. Cenevre’de Milletler Cemiyeti kürsüsünden dünyaya seslendi, ardından İngiltere’de sürgün hayatı yaşadı. İngilizlerin ve Etiyopyalı direnişçilerin desteğiyle 1941’de ülkesine döndü.

Onun bu gidişini “kaçış” olarak değerlendirenler de vardır, devletin devamını sağlamak için başvurulmuş siyasi bir sürgün olarak görenler de… Tartışmasız olan ise ülkesine döndükten sonra mutlak gücünü uzun yıllar koruduğudur.

Selassie döneminde Etiyopya’da bazı eğitim ve modernleşme adımları atıldı; Afrika Birliği Örgütü’nün kuruluşunda önemli rol oynandı. Buna karşılık ülke feodal yapısını, ağır yoksulluğu ve siyasal baskıyı aşamadı. Özellikle kıtlık yıllarında yönetimin halktan koptuğu yönündeki eleştiriler güçlendi. Selassie, 12 Eylül 1974’te askerî darbeyle tahttan indirildi ve 27 Ağustos 1975’te gözetim altında hayatını kaybetti.

Selassie’nin 21 Nisan 1966’da Jamaika’ya yaptığı ziyaret ise Rastafari tarihi açısından bir dönüm noktasıydı. Binlerce kişi, “yaşayan Tanrı” kabul ettikleri imparatoru karşılamak için Kingston’daki havalimanını doldurdu. Kalabalık uçağı kuşatınca Selassie uzun süre uçaktan inemedi. Bu tarih bugün Rastafari topluluklarınca “Grounation Day” adıyla anılıyor.

Rita Marley’in kendi anlatımına göre, Selassie’yi konvoyda selamlarken onun elinde gördüğü bir izi kutsal işaret kabul etmesi, Rastafari inancına bağlanmasında etkili oldu. Bu gelişme Marley ailesinin ve Bob Marley’in manevi dünyasında da derin izler bıraktı.

Bob Marley’in “War” adlı eserinin sözleri büyük ölçüde Selassie’nin 1963’te Birleşmiş Milletler’de yaptığı, ırk ayrımcılığına karşı eşitliği savunan konuşmadan uyarlanmıştı. “Jah Live”, Selassie’nin ölüm haberinin ardından onun manevi olarak yaşamaya devam ettiğini anlatıyordu. “Forever Loving Jah” ve “Rastaman Chant” ise Rastafari inancının müzikteki güçlü yansımalarıydı. “Redemption Song” insanın zihinsel ve siyasal kölelikten kurtuluşunu dile getiriyordu.

Buradaki çelişki dikkat çekicidir: Afrika kökenli Jamaikalılar özgürlüklerini, hiç görmedikleri bir ülkenin imparatorunda arıyordu. O imparator ise kendi ülkesinde yoksulluk, eşitsizlik ve otoriter yönetim eleştirilerinin merkezindeydi.

Fakat bu çelişki, Bob Marley’in müziğini değersizleştirmez. Marley yalnızca “kafası dumanlı bir kumsal şarkıcısı” değildi. Irkçılığa, sömürgeciliğe, toplumsal ayrışmaya ve zihinsel esarete karşı güçlü sözler söylemiş bir müzik ikonuydu. İnandığı kişinin siyasi hayatı tartışmalı olsa da müziğinin taşıdığı özgürlük ve insanlık çağrısı gerçektir.

Demek ki bir sembol, zamanla temsil ettiği kişiden daha büyük hâle gelebiliyor. Haile Selassie’nin gerçek siyasi mirasıyla Rastafari inancında kazandığı kutsal kimlik aynı şey değildir. Bob Marley’in şarkılarını anlamak için de yalnızca ritmi değil, bu tarihsel ve manevi arka planı bilmek gerekir.

Gençliğimizde ateşin çevresinde eğlenerek dinlediğimiz şarkılara bugün başka bir kulakla bakıyoruz. Çünkü artık biliyoruz:

Her şarkı yalnızca şarkı değildir.

Bir liderin ülkesinden ayrılıp sonra yabancı bir ordunun desteğiyle geri dönmesiyle, “Ya istiklal ya ölüm” diyerek kendi halkıyla birlikte mücadele etmesi arasında da önemli bir fark vardır.

Bu karşılaştırmayı tarihleri birbirine benzetmek için değil, liderlik ile efsane arasındaki ayrımı hatırlamak için yapıyorum.

Kaçmayıp milletinin önünde yürüyenlere, “Ya istiklal ya ölüm” diyenlere bir kez daha minnetle…

Yorum sizin gençler.

Cesaret ve aklın gücüyle…

KUKLACI