Bir Dönemin Tanıkları: Cumhuriyet’in Kurucu Fabrikaları Şimdi Ne Durumda?

www.medyabeykoz.com 14.02.2026

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan 1950 yılına kadar geçen süreç, “her fabrika bir kaledir” anlayışıyla yürütülen dev bir sanayileşme hamlesine sahne olmuştur. Bu dönem, özellikle 1923-1938 arası Atatürk Dönemi ve 1938-1950 arası İsmet İnönü Dönemi olarak iki ana evrede incelenebilir.

İşte genç Cumhuriyet’in kendi küllerinden doğuşunu simgeleyen o önemli tesisler:

1. Atatürk Dönemi Sanayi Hamleleri (1923 – 1938)

Bu dönemde “Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı” (1934) ile devlet eliyle stratejik tesisler kurulmuştur.

• Şeker Fabrikaları (Milli Gıdanın Temeli): * Alpullu Şeker Fabrikası (1926): Türkiye’nin ilk şeker fabrikasıdır.
  • Uşak Şeker Fabrikası (1926): Özel teşebbüsün başlattığı ancak devletin desteklediği bir diğer öncü tesistir.
• Ağır Sanayi ve Maden: * Karabük Demir Çelik Fabrikaları (1937): “Fabrikalar kuran fabrika” olarak adlandırılır. Temeli 1937’de atılmış, 1939’da işletmeye alınmıştır.
  • Keçiborlu Kükürt Fabrikası (1934): Tarım ve kimya sanayisi için kritik bir tesis.
• Tekstil ve Dokuma (Sümerbank):
  • Kayseri Bez Fabrikası (1935): Dönemin en büyük ve modern tekstil kompleksidir.
  • Nazilli Basma Fabrikası (1937): Atatürk’ün bizzat açtığı, sosyal imkanlarıyla model bir tesistir.
  • Bursa Merinos Fabrikası (1938): Yünlü dokuma alanında devrim yapmıştır.
• Savunma ve Ulaşım:
  • Kayseri Uçak Fabrikası (1926): İlk Türk uçaklarının üretildiği tarihi tesis.
  • Kırıkkale Mühimmat ve Top Fabrikaları (1926-1937): Savunma sanayiinin kalbi burada atılmaya başlanmıştır.
• Kağıt ve Cam:
  • İzmit Kağıt ve Karton Fabrikası (1936): SEKA’nın temeli olan bu tesis, kağıtta dışa bağımlılığı bitirmeyi hedeflemiştir.
  • Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası (1935): Cam sanayiinin ilk modern adımıdır.

2. İsmet İnönü Dönemi (1938 – 1950)

İkinci Dünya Savaşı’nın getirdiği zorlu ekonomik koşullara rağmen yatırımlar sürdürülmüş, mevcut tesisler tam kapasiteye ulaştırılmıştır.

• Sivas Demiryolu Makineleri Fabrikası (1939): Bugün TÜDEMSAŞ olarak bilinen, demiryolu ağının bakım ve onarımı için kurulan dev tesis.
• Ankara Etimesgut Uçak Fabrikası (1944): Türk Hava Kurumu (THK) bünyesinde özgün uçakların tasarlandığı ve üretildiği merkez.
• Rize Çay Fabrikası (1947): Bölgedeki çay üretimini endüstriyel boyuta taşıyan ilk önemli tesis.
• İzmit Selüloz Fabrikası (1944): Kağıt sanayiinin ikinci büyük aşaması olarak devreye alınmıştır.
• Filyos Ateş Tuğla Fabrikası (1949): Ağır sanayi tesislerinin ihtiyaç duyduğu yüksek ısıya dayanıklı malzemeleri üretmek üzere açılmıştır.

Dönemsel Özet Tablo

Bir Dönemin Tanıkları: Cumhuriyet’in Kurucu Fabrikaları Şimdi Ne Durumda?

Temelleri büyük umutlarla atılan ve on binlerce aileye aş olan o tarihi tesislerin günümüzdeki hazin veya gurur verici son durumlarını mercek altına alıyoruz. Kimisi sanayi müzesine dönüştü, kimisi ise modern devlere devredildi.

1. Müze ve Kültür Merkezine Dönüşenler

Eski endüstriyel mirasın korunması amacıyla bazı tesisler halkın kullanımına sunuldu:

• Nazilli Basma Fabrikası: 2002 yılında kapatılan bu tarihi tesis, Adnan Menderes Üniversitesi’ne devredildi. Bugün bir kısmı kampüs olarak kullanılırken, fabrikadaki tarihi makineler ve doku korunarak bir açık hava müzesi niteliği taşımaktadır.
• İzmit Kağıt Fabrikası (SEKA): 2005 yılında faaliyetine son verilen tesis, bugün Avrupa’nın en büyük endüstriyel dönüşüm parklarından biri olan Kocaeli Seka Kağıt Müzesi ve Bilim Merkezi olarak hizmet vermektedir.
• Bursa Merinos Fabrikası: 2004 yılında kapatıldıktan sonra muazzam bir dönüşümle Atatürk Kongre ve Kültür Merkezi (Merinos AKKM) haline getirildi. İçerisinde Tekstil ve Sanayi Müzesi barındırmaktadır.
• Paşabahçe Cam Fabrikası: Beykoz’daki orijinal fabrika kapatılmış olup, alanı üzerinde turizm ve konaklama projeleri geliştirilmiştir. Ancak Paşabahçe markası Şişecam bünyesinde dünya devi olarak yaşamaktadır.

2. Özelleştirilen ve Devleşenler

Bazı tesisler ise ekonomik dönüşüm rüzgarıyla özel sektöre geçerek üretim kapasitelerini artırdı:

• Karabük Demir Çelik (KARDEMİR): 1995 yılında sembolik bir bedelle işçisine ve halkına devredilerek özelleştirildi. Bugün Borsa İstanbul’da işlem gören, Türkiye’nin en büyük sanayi devlerinden biri olarak ray ve ağır profil üretiminde liderliğini sürdürüyor.
• Şeker Fabrikaları (Alpullu, Uşak, Eskişehir): Bu fabrikaların bir kısmı hâlâ Türkşeker (Varlık Fonu) bünyesinde devlet kontrolünde üretim yaparken, bir kısmı 2018 yılındaki özelleştirme süreciyle özel şirketlere devredilmiştir. Alpullu gibi bazı tesisler ise revizyonlarla üretime devam etmektedir.
• Sümerbank Tesisleri: Bir dönemin amiral gemisi olan Sümerbank’ın birçok tesisi (Kayseri, Ereğli, Bakırköy vb.) özelleştirme kapsamında satılmış, arazilerinin bir kısmına alışveriş merkezleri veya konut projeleri yapılmıştır.

3. Savunma Sanayiine Evrilenler

• Kayseri Uçak Fabrikası: 1950’li yıllarda üretimden ziyade bakım merkezine (2. Hava İkmal Bakım Merkezi) dönüştürülen tesis, bugün TSK’nın hava gücünün stratejik bakım ve onarım noktalarından biri olarak faaliyetini sürdürmektedir.
• Kırıkkale Mühimmat Fabrikaları: Bu tesisler, bugün savunma sanayiimizin göz bebeği olan MKE (Makine ve Kimya Endüstrisi) bünyesinde modernize edilerek ordumuzun ihtiyaçlarını karşılamaya devam etmektedir.

Akıbet Özeti: Kayıplar ve Kazançlar

Cumhuriyet’in bu “kale” fabrikaları, her ne kadar statü değiştirmiş olsalar da Türkiye’nin sanayi kültürünün ve mühendislik birikiminin temel taşı olmaya devam ediyorlar.